Toluen jest bezbarwną, lotną, łatwopalną i wybuchową cieczą o charakterystycznym zapachu. Jest szeroko stosowanym rozpuszczalnikiem farb, lakierów i róznych produktów używanych do pokrywania i zabezpieczania powierzchni metalowych i drewnianych. Jest używany do odtłuszczania, a także jako surowiec do syntezy wielu substancji chemicznych, takich jak kwas benzoesowy, dwuizocyjanian toluenu, ksylenu i innych. Stosowany jest również do produkcji barwników i leków.
NDS = 100 mg / m3
NDSCh = 350 mg / m3
|
Wyjątki z "Dokumentacji proponowanych wartości dopuszczalnych poziomów narażenia zawodowego" autorstwa prof.dr hab. Marka Jakubowskiego (Instytut Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera w Łodzi)1:
Toluen posiada szerokie zastosowanie jako surowiec w procesie produkcji gumy, żywic, detergentów, barwników, leków, trinitrotoluenu, kwasu benzoesowego, diizocyanianu toluenu. Toluen jest składnikiem szeregu produktów rynkowych takich jak farby, szelak, inhibitory korozji, rozcieńczalniki i zawierające rozpuszczalniki organiczne środki czyszczące i sanitarne.
Narażenie zawodowe na toluen może występować na etapie produkcji, wytwarzania konfekcjonowania i przechowywania półproduktów i produktów zawierających toluen jak również ich stosowania np. w trakcie malowania farbami i lakierami czy oczyszczania powierzchni.
Toluen może ulegać wchłanianiu przez płuca, z przewodu pokarmowego i przez skórę. Retencja par toluenu w płucach wynosi u ludzi około 60 - 80 %. Szybkość wchłaniania toluenu przez skórę wynosi w przypadku kontaktu 0,69 mg/cm2/godz. Główną drogą przemiany toluenu u ludzi jest utlenianie reszty metylowej do grupy karboksylowej z utworzeniem kwasu benzoesowego, który następnie ulega sprzęganiu z glutationem z utworzeniem kwasu hipurowego. Półokres wydalania kwasu hipurowego z moczem po ekspozycji inhalacyjnej wynosi około 3,5 godziny.
Efekty krytyczne działania toluenu obejmują działanie drażniące na oczy, wpływ na reprodukcję, działanie ototoksyczne i neurotoksyczne. NOAEL (poziom dawkowania - stężenia, przy którym nie obserwuje się szkodliwych zmian) dla działania neurotoksycznego (wykonywanie testów psychometrycznych) wynosi około 375 mg/m3. Spontaniczne poronienia występowały u kobiet narażonych zawodowo na toluen w stężeniach rzędu 170 – 550 mg/m3 (średnio 300 mg/m3). NOAEL dla podrażnienia oczu, bólu głowy i odczucia zatrucia wynosi ok. 150 mg/m3 a LOAEL 375 mg/m3. LOAEL dla odczucia dyskomfortu związanego z wyczuwalnym zapachem toluenu wynosi 38 mg/m3. Wyniki badań elektrofizjologicznych wskazują, że zmiany wywołanych potencjałów wzrokowych czy potencjałów słuchowych wywołanych z pnia mózgu mogą się rozpoczynać u osób zawodowo narażonych przy stężeniach toluenu rzędu 180 mg/m3.
W związku z tym dla zachowania pewnego marginesu bezpieczeństwa proponuje się nie zmieniać obecnie istniejącej wartości NDS 100mg/m3. Proponuje się także zachowanie oznakowania Sk i Ft. Ze względu na działanie drażniące proponuje się wprowadzenie wartości NDSCh w wysokości 200 mg/m3.
Celowe będzie zastąpienie oznaczania kwasu hipurowego w moczu oznaczaniem o-krezolu i wartość DSB 0,5 mg/g kreatyniny w próbkach moczu pobranych po zakończeniu zmiany. Przy wartości NDS 100 mg/m3, stężenia kwasu hipurowego w moczu będące wynikiem narażenia zawodowego, mieszczą się w zakresie wartości normalnych.
Ogólna charakterystyka substancji [Tox Profile, 1998; IPCS, 1994]
|
Nazwa chemiczna : toluen
Synonimy : methylbenzene, phenylmethane, toluol , methylbenzol, metylobenzen.
Nazwy handlowe: methacide
Wzór sumaryczny C7H8
Wzór strukturalny
Masa cząsteczkowa 92,14
Numer w rejestrze CAS 108-88-3
1ppm odpowiada 3,75 mg/m3
1 mg/m3 odpowiada 0,267 ppm
Właściwości fizykochemiczne [Toxicological Profile, 2000]
|
Temperatura topnienia -95 0C
Temperatura wrzenia 110,6 0C
Gęstość w 20 0C 0,8669 g/cm3
Gęstość par (powietrze = 1) 3,2
Prężność par 28,4 mmHg ( 3,73 kPa) w 250C
Stężenie pary nasyconej w 25 0C 142 g/m3
Współczynnik podziału oktanol-woda (log POW) 2,69
Temperatura samozapłonu 4800C
Rozpuszczalność w wodzie w 250C 534,8 mg/l
Miesza się z rozpuszczalnikami organicznymi
Temperatura zapłonu 40C
Temperatura samozapłonu 480 0C
Próg zapachu 1,5 – 3,2 mg/m3
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 2 września 2003 r. w sprawie wykazu substancji niebezpiecznych wraz z ich klasyfikacją i oznakowaniem (Dz.U. 2003, nr 199, poz.1948) toluen został zaklasyfikowany jako:
F – produkt wysoce łatwopalny
R20 – działa szkodliwie przez drogi oddechowe
Xn – produkt szkodliwy
Klasyfikacja toluenu według Dyrektywy Komisji 2004/73/WE po raz 29 dostosowującej do postępu technicznego Dyrektywę Rady 67/584/EEC dotyczącą ujednolicenia prawodawstwa, regulacji i przepisów administracyjnych dotyczących klasyfikacji, opakowania i oznakowania niebezpiecznych substancji [Official Journal No L 152, 30/04/2004]:
F; R11
Repro. Kat. 3; R63
Xn; R48/20-65
Xi;R38
R67
gdzie:
F - produkt wysoce łatwo palny
Xn - produkt szkodliwy
Xi - produkt drażniący
R11 - substancja wysoce łatwo palna
R38 - działa drażniąco na skórę
R63 - możliwe ryzyko szkodliwego działania na dziecko w łonie matki
R65 - działa szkodliwie; może powodować uszkodzenie płuc w przypadku połknięcia
R67 - pary mogą wywoływać uczucie senności i zawroty głowy
R48/20 - działa szkodliwie przez drogi oddechowe; stwarza poważne zagrożenie
zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia
Otrzymywanie, zastosowanie, narażenie zawodowe
|
Toluen występuje w niewielkich ilościach w ropie naftowej. W wyniku różnych procesów takich jak kraking czy reforming (cyklizacja parafin i odwodornienie w 5000C) uzyskuje się zwiększenie zawartości toluenu w ropie. Do 17% uzyskanego w ten sposób toluenu ulega następnie wyodrębnieniu. Toluen posiada szerokie zastosowanie jako surowiec w procesie produkcji gumy, żywic, detergentów, barwników, leków, trinitrotoluenu, kwasu benzoesowego, diizocyanianu toluenu. Toluen jest składnikiem szeregu produktów rynkowych takich jak farby, szelak, inhibitory korozji, rozcieńczalniki i zawierające rozpuszczalniki organiczne środki czyszczące i sanitarne.
Narażenie zawodowe na toluen może występować na etapie produkcji, wytwarzania konfekcjonowania i przechowywania półproduktów i produktów zawierających toluen jak również ich stosowania np. w trakcie malowania farbami i lakierami czy oczyszczania powierzchni.
Toluen o wysokim stopniu czystości zawiera mniej niż 0,01% benzenu natomiast w produkcie technicznym zawartość benzenu może być znacznie wyższa. Mogą się tam także znajdować wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (ACGIH, 2001).
W Polsce w, 2000 roku 559 osób było narażonych na toluen w stężeniu powyżej wartości NDS wynoszącej 100 mg/m3.
_________________________________
1) Opracowano w ramach I Etapu Programu Wieloletniego pn.: "Dostosowanie warunków pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej"
